یاداشت :بهرام شفیعی/اوضاع اداری بوشهر در دوره قاجار
پایگاه خبری تحلیلی آفتاب آبپخش

آخرین عناوین

در دوره قاجار عوامل اجرائي ذيل در امور اداري بوشهر دخيل بوده اند: حكمران، كارگزار، مأمور و رئيس نظميه، كه مستقيماً و رسماً از مركز انتخاب مي شدند و خود مسئوليت نصب و عزل مقامات كوچكتر را بر عهده داشتند، ازجمله حكمران مسئوليت عزل و نصب كلانتر و كدخدا را برعهده داشت. براي روشن‌تر شدن وضعيت اداري بوشهر در دوره قاجاريه به شرح وظايف، محدوده قدرت هركدام از موارد فوق به طور مختصري مي پردازيم.

حكمران و دارالحكومه

 آنچه كه در منابع ذكر شده تا سال 1266 ه.ق. حكومت بوشهر در دست خانواده آل‌‌مذكور بود وازاين زمان به بعد حكومت بوشهر در ازاي يك پيشكش معيني سالانه به شخص شاه كه مبلغ آن در سال 1286ق/ 1869 ميلادي بيست و پنج هزار تومان بود به اشخاص واگذار مي‌شد. اين حكمران انتصابي مسئوليت تمامي بنادر جنوب از خرمشهر تا چابهار را با مركزيت بوشهر كه درآن زمان مهمترين بندرايران دردرياهاي فارس و عمان بودبرعهده داشت.1

مهمترين وظيفه حكمران بنادر رسيدگي به مسائل تجاري، حل و فصل دعاوي تجار داخلي و خارجي و مشكلات مربوط به تجارت بود.2 تا  زمان مظفرالدين شاه قاجار اداره گمركات بنادر و در واقع رياست نيروي دريايي وكشتي هاي دولتي به عهده دريابيگي بود.3 البته بعدها اين عناوين از دريابيگي گرفته شد و اداره گمركات جنوب و كشتيهاي دولتي به رئيس گمركات كه از دوران مظفرالدين شاه به بعد غالباً خارجيان بودند، محول شد.4

حكمران يا دريابيگي موظف بود كه براي رسيدگي به امور ساير بنادر در طول سال برحسب ضرورت به ديگر بنادر برود و حتي اتفاق مي افتاد كه نزديك به يكسال از مركز حكمراني يعني بوشهر به دور بود كه در اين صورت شخصي را به عنوان قائم مقام يا جانشين خود براي رسيدگي به وظايف حاكم در بوشهر منصوب مي كرد.5

دارالحكومه بوشهر كه محل سكونت و انجام وظيفه حاكم بوشهر بود«چهار برج» نام داشت.

سديدالسلطنه بندرعباسي در سال 1330 ﻫ.ق در اين خصوص چنين نوشته است: «دارالحكومه معروف است به چاربرج و هفتاد سال است بنا شده و در شرف انهدام است و دولت سيصد هزار روپيه معين كرد. آنجا را خراب كنند و اداره گمركي سازند و آن بنا در ضلع مشرق جنوب شهر واقع است. حال حكومت در عمارت اميريه مقيم و آنجا را از جمشيديان در ماهي سي تومان اجاره كرده است. ديگر سه باب خانه است در وسط شهر واقع است، اما اميريه دارالحكومه حاليه در سنه 1317 دريابيگي احمدخان بنا كرد. و هيژده( هجده) هزار تومان مصرف آن بنا شده، بعد درسال 1319 جمشيديان به عنوان بيع شرط به مبلغ اندك تصاحب نمود».6

حكمران غير از انتصاب قائم مقام براي خويش مسئوليت انتصاب و يا عزل كلانتر و كدخدا را هم برعهده داشت. اين دو نفر از مسئولين امنيتي بودند و يكي مسئوليت امنيت شهر و ديگري اطراف شهر را بر عهده داشت. نيروهاي مستقر در پادگان نظامي بوشهر تا قبل از انقلاب مشروطيت تحت امر كلانتر شهر بود ولي بعد از آن به رئيس نظميه سپرده شدند.هرچند كه حكمران يا دريابيگي تا قبل از مشروطيت رياست گمركات و كشتي هاي دولتي را بر عهده داشت و سپس اين اختيار از وي منتزع شد ولي بعد از مشروطيت حكمران با تاسيس انجمن بلديه و عدليه بر دامنه فعاليتش افزوده شد.

انجمن بوشهر يا مجلس ولايتي

بدنبال انقلاب مشروطه ايران و افتتاح مجلس شوراي ملي در تهران، در 18 رجب 1324ق برابر با 21 نوامبر 1906 دريابيگي حاكم بوشهر جلسه‌اي را در ساختمان حكومتي تشكيل داد و شعبات مجلس را در بوشهر و ساير شهرهاي اين ايالت پايه گذاري كرد در اين جلسه دريابيگي به اطلاع حاضران رسانيد كه مقرر شد از بنادر جنوبي خليج فارس سه نفر عضو با سالي يكهزار تومان مستمري، انتخاب شوند. افزون بر اين دريابيگي اعلام داشت كه بايد كميته اي محلي متشكل از نمايندگان طبقات بوجود آيد و هفته اي يكبار در ساختمان حكومتي تشكيل جلسه دهند و به دعاوي و شكايت محلي بپردازد و افزود كه خود موظف است كه هماهنگ با ديدگاههاي اين كميته امور جاري را سامان دهد.9

شايان ذكراست كه اهالي سايربنادرجنوب نماينده اي ازجانب خود انتخاب كرده وبه اين انجمن ولايتي مي‌فرستاده‌اند كه با توجه به اعمال نفوذ حاكم بوشهر نمايندگان اين انجمن ولايتي عمدتاً از طرفداران و سرسپردگان وي بوده‌اند.10

ظاهراً اين انجمن نيز درسال1329 ق/ نوامبر1911 م. باصدور بخشنامه اي ازطرف دولت به همراه سايرانجمنهاي ايالتي منحل شده است11 اينها گوشه هايي از وضعيت نابسامان و سردرگم و ضعف مسئولين و كاركنان امور اجرايي دولت در بوشهر در دوره قاجار( دوره مورد بحث) بود. اضافه بر مسئوليتهايي كه در گزارشهاي فوق اشاره شد سرپرسي كاكس در گزارشي چنين آورده است: «افزون بر اين دولت مركزي اعلام داشت كه در نظر دارد دو مقام رسمي ديگر تحت عناوين مفتش عدليه و مفتش بلديه از تهران به بوشهر اعزام دارد». 12 به نظر مي رسد كه اين دو مامور يا به محل ماموريت اعزام نشده اند يا اينكه كار  فوق العاده‌اي انجام نداده‌اند چون در هيچ يك از منابع و ماخذ دوره قاجار و يا اسناد و مدارك مطلب مهمي در اين خصوص ديده نمي‌شود.

سرپرسي كاكس در ادامه همين گزارش چنين نگاشته است: «در خلال سال هيچ يك از اين دو مأمور به محل ماموريتشان مراجعه نكردند. درحال حاضر تمام اين چهار عنوان - مامور ماليه، رئيس نظميه، مفتش عدليه، مفتش بلديه - مشاغلي بيهوده بوده كه بر بودجه دولت تحميل شده است».13

 انجمن بلديه

سرپرسي كاكس كنسول انگليس در بوشهر در گزارش سال 1328ﻫ.ق/ 1910م چنين گزارش كرده است. «در خلال سال انجمن جديدي بنام انجمن بلديه شروع به كار كرد. در نخستين هفته ماه اوت، گزينش اعضاء 20 نفره اين انجمن با رياست حكمران، انجام شد. تعداد نفرات و فعاليتهاي انجمن در ارتباط با مسائل بلديه روزانه تغيير مي يابد، طوريكه بعضي وقتها اعضايش به دو نفر كاهش مي يابد و اين در حالي است كه بين مردم هم از محبوبيتي برخوردار نمي‌باشد.

اقدامات و فعاليتهاي انجمن در گرو تامين اعتبارات مالي است، كه بدين منظور مالياتهاي جديدي را بايد وضع كرد، كه اين هم به طور طبيعي از نظر مردم كاري نفرت انگيز و ناخوشايند قلمداد مي‌شود. انجمن بر محصولات كشاورزي كه از مناطق داخلي كشور وارد بوشهر مي‌گرددماليات دم‌دروازه‌اي (نواقل) وضع كرد، كه بلادرنگ كلانتر بوشهر اين عايدات را براي استفاده كلانتري اختصاص داد. انجمن براي بازسازي بازارها و نوسازي ساير معابر عمومي و روشنايي خيابان‌ها برنامه‌هاي گسترده‌اي را طرح‌ريزي كرد، و همچنين در صدد برآمد تا با ايجاد مغازه‌هاي بلديه و عرضه كالا با قيمت ارزان، بهاي نان و گوشت را تعديل نمايد و ساير قصابها و نانوائي‌ها هم از گران‌فروشي جلوگيري كنند. تعداد اندكي از طرحهاي ياد شده به اجرا درآمد و در نتيجه خيابانها تا حدودي پاكيزه و تميز شدند اما ارزش اقلام مذكور كماكان افزايش يافت».14

ديوان عدالت يا عدليه بوشهر

بعد از انقلاب مشروطه از طرف دولت مركزي دستورهايي به حاكم بوشهر صادر شد مبني برتشكيل ديوان عدالت و عدليه در بوشهر كه اين ديوان و عدليه نيز مانند تشكيلات انجمن بلديه خودگردان بوده وحق داوري قاضي باپيش پرداخت يكدهم مبلغ مورد ادعا معين مي‌گرديدو ضمناً حاكم يا دريابيگي نيز براين ديوان عدالت يا عدليه نظارت داشته است.15

کارگزار

از ديگر مقامات رسمي در بوشهر، شخصي با عنوان كارگزار بود كه نماينده وزارت خارجه ايران بود و وظيفه‌اش حفظ مناسبات و ارتباط با كنسولهاي خارجي موجود در بوشهر بود كه اين سمت روز به روز از اهميت بيشتري برخوردار مي شد،16 به لحاظ گسترش روابط سياسي – اقتصادي ايران با كشورهاي خارجي كارگزار همچنين وظيفه حفظ حقوق اتباع ايران در مقابل اتباع كشورهاي خارجي مقيم بوشهر را بر عهده داشت.17

مأمور مالیه

در سال 1328ق/1910م. براي نخستين بار يك نفر مقام رسمي تحت عنوان مامور ماليه در بوشهر مشغول به كار شد. مأمور فوق توسط وزير ماليه جهت جمع آوري عايدات مالياتي انتخاب مي‌شده است. 18

رئیس نظمیه

مقام رسمي ديگر با عنوان رئيس نظميه و يا رئيس پليس بود كه اقداماتش محدود شده بود به جرو بحث با حكمران و كلانتر براي تامين اعتبارات مالي جهت تشكيلات نظيمه، و وظيفه سابق كلانتر (نظارت بر پادگان محلي و نيروهاي انتظامي ) به وي محول شده بود.19

 پادگان محلي بوشهر

سديدالسلطنه بندرعباسـي در گزارش خـود پيرامون احـوال بوشهر در قسمت قواء دولـت چنين نگاشته است.« سي نفر توپچي باشند به طرز قديم و دو توپ هشت سانت متري و هفت سانت متري با ذخيره قليل و سابق چارفوج سرباز ساخلو بوشهر بودند. چندي است موقوف داشته و در مواقع لازمه حكومت چريك از دشتستان خواهند. دو سفاين حربيه‌اي از ورود به خليج فارس در سنه 1318ق/ بدون ذخيره، دولت از فرنگستان وارد كرده بدون محفظه و محافظ جلو دارالحكومه افتاده‌اند. سفاين پرس پليس و مظفري هم در لنگرگاه باشند و مامور نظم بنادر شوند، آنها را هم استعداد شايسته نيست». 20

آنچه كه درگزارشها درخصوص وضعيت نيروهاي نظامي وپادگان محلي بوشهاستنباط مي شود وضعيت اسفناك و مشكلات فراوان درخصوص تامين اعتبارات مالي و عدم كارايي اينگونه نيروها بوده است. سرپرسي كاكس سركنسول انگليس در بوشهر وضعيت پادگان محلي بوشهر را در سال 1328ق/1910 م. چنين بيان مي‌كند:

«احتمالاً كل نيروهايي راكه حكمران بوشهر در آغاز سال در اختيار داشت به شرح زير است. پياده نظام 500نفر،  توپچي150نفر،  سواره نظام 100نفر. لازم  به يادآوري است كه دولت مركزي به موجب آمار فوق حقوق ماهيانه پرسنل پادگان را پرداخت مي كرد، اما هرگز نصف اين تعداد وارد خدمت نبودند و كساني هم كه تا حدودي خدمت نظامي را انجام مي دادند بيشتر براي گذراندن زندگي شان در بازار محل بصورت پيله ور و تاجر خرده‌پاي، كار مي‌كردند. افراد پياده نظام كه از اصفهان اعزام شده بودند، بعد از اينكه براي دريافت حقوق و جيره نقدي خود- كه به مدت هفت ماه عقب افتاده بود- و حق لباس كه به مدت سه ماه پرداخت نشده بود- دستشان به جايي بند نشد، در محل نمايندگي سياسي انگليس به بست نشستند. توپچي ها هم به دليل مشابه، يعني عدم دريافت حقوق، در محوطه گمرك به بست نشستند، سرانجام عاليجناب حكمران، ترتيباتي را براي سازش با آنها فراهم آورد.»21

وضعيت نيروي انتظامي محلي بوشهر نيز در اين دوره به همين منوال بوده و از وضعيت پادگان محلي بهتر نبوده است سرپرسي كاكس در اين خصوص چنين مي نويسد:

«نيروي انتظامي محلي بوشهر (در سال 1328ق/1910م.) از 30 پرسنل تشكيل شده است و تا پيش از ورود رئيس نظميه از تهران ، كه اكنون رياست بر آن را برعهده دارد، زير نظر كلانتر اداره مي‌شد. رئيس نظميه براي تامين اعتبارات مالي لازم با مشكلات زيادي دست و پنجه نرم مي كرد، اما اكنون در نظر دارند كه بر ترياك و مشروبات الكلي ماليات ببندد، كلانتر با ورود رئيس نظميه بسيار ناخشنود شد، چه پيش بيني مي كرد، كه مزايايي را كه تاكنون بخودش تعلق مي گرفته، اكنون نصيب رئيس نظميه گردد.»22

------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 1 – رضا دشتي: پیشین، ص77.

2 - گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس سركنسول انگليس در بوشهر، ترجمه حسن زنگنه، به كوشش عبدالكريم مشايخي، بوشهر، انتشارات پروين با همكاري مركز بوشهر شناسي، چاپ اول، 1377، ص 57.

3 - وقايع اتفاقيه، مجموعه گزارشهاي خفيه نويسان انگليس در ولايات جنوبي ايران، به كوشش سعيدي سيرجاني، تهران، نشر آسيم، چاپ چهارم، 1383، ص619.

4 - همانجا.

5 - گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس، ص78 .

6- محمدخان سديدالسلطنه بندرعباسي: سرزمينهاي شمالي پيرامون خليج فارس و درياي عمان درصدسال پيش، استخراج و تنظيم و تحشيه احمد اقتداري، تهران، انتشارات جهان معاصر، چاپ اول، 1371 صص38-37.

7 - گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس: ص79.

8 - همان، ص 83.

9 - گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس: ص33.

10 –رضا دشتي: پيشين، صص82-81.

11 - گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس: ص 101.

12 – همان، ص82.

13 – همان، همانجا.

14- گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس: ص80.

15 - گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس: ص102.

16 - همان، صص 94-57،

17 – رضا دشتي: پيشين، ص82.

18 - گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس: ص79.

19– همان، ص80.

 20 –محمدعلی‌خان سديدالسلطنه بندرعباسي، پيشين،ص37

21 -  گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس: ص83-84

22 - گزارشهاي سالانه سرپرسي كاكس: ص83.