یاداشت بهرام شفعیی/حکومت آل مذکور بر بوشهر در دوره قاجار
پایگاه خبری تحلیلی آفتاب آبپخش

آخرین عناوین

پس از این‌که آقامحمدخان قاجار از بین بردن خاندان زندیه قدرت را به دست گرفت، در مدت زمان کوتاهی تمام ایران از جمله بوشهر را توانست زیر سلطه خود بگیرد...........


زمان شیخ نصرخان حکومت بوشهر و توابع بحرین را در دست داشت، ولی در سال 1310 ه.ق. طایفه بنی‌عتبه جزیره بحرین را از تصرفش بیرون آوردند.1

شیخ نصرخان آل مذکور که در دوران حکمرانی خود با استقلال تمام حکومت می‌کرد، در سال 1215 ه.ق. فوت کرد و پسرش«شیخ عبدالرسول‌خان» جانشین وی گردید. او ناحیه دشتی و دشتستان را ضمیمه بوشهر کرد. در این زمان فتحعلی‌شاه قاجار قدرت را به دست گرفته و در صدد تثبیت اقتدار خود در اطراف و اکناف ایران بود، لذا در سال 1220 ه.ق. شیخ عبدالرسول‌خان را معزول و علیرغم سوگند به قرآن، باز شیخ را دستگیر و روانه شیراز کرد، و وی را در مدرسه حکیم محبوس ساخت و حکومت بوشهر را به محمدجعفر برادر نبی‌خان والی فارس عنایت کرد، اما دیری نپایید که به دلیل سوءظن به وی او را زندانی و باز حکومت بوشهر را به شیخ عبدالرسول‌خان واگذار کرد. این جریان مصادف بود با سال 1224 ه.ق. که سرهارد فورد جونز انگلیسی در رأس هیأتی بازرگانی به بوشهر آمده بود.2

شیخ عبدالرسول خان تا سال 1331 ه.ق. با آرامش نسبی حکومت کرد ولی از این سال تا سال 1245 یا با برادر خود در بوشهر نزاع داشت و یا با والی فارس دچار اختلاف بود. وی نهایتاً در سال 1260ه.ق. در راه بازگشت از شیراز در منطقه دالکی به دست خوانین دشتستان کشته شد.3  

از وقایع نیمه اول حکومت وی، آن‌که ناوگان انگلیس بر اساس قرارداد 1234 ه.ق. به بهانه انتظام خلیج فارس و سرکوب راهزنان دریایی وارد خلیج فارس شدند.4 آن‌ها با این اقدام بیش از پیش در صحنه‌ی سیاسی و تجاری منطقه و سواحل خلیج فارس دخالت کردند. این اولین لشکرکشی جدی انگلیسی‌ها به بوشهر در دوره قاجار می‌باشد.

پس از قتل شیخ عبدالرسول‌خان، فرزند وی به نام «شیخ نصر دوم» با چند هزار نفر اعراب «جواسم» غفلتاً به بوشهر حمله کرد و نزدیک بود ارگ حکومتی بوشهر را تصرف کند اما شکست خورده به کشتی انگلیسی‌ها پناه برد. «رضاقلی‌میرزا » نایب الایاله فارس به بوشهر آمده و در کشتی شیخ را ملاقات کرد او را تأمین داد.5  

در سال 1265ه.ق. «بهرام میرزا معزالدوله» والی فارس، حکومت بوشهر و مضافات را به شیخ نصرخان دوم واگذار نمود، و در سال بعد که «فیروز میرزا نصره‌الدوله بزرگ» والی فارس گردید، شیخ نصرخان دوم را به شیراز خواسته روانه تهران نمود و حکومت بوشهر و توابع آن‌را به «میرزا حسینعلی‌خان نصیرالملک» واگذار کرد. شیخ نصرخان دوم مدتی در تهران به سربرده مجدداً به بوشهر بازگشت و حکمران آن‌جا گردید. 6

از وقایع مهم دوران حکومت وی، اشغال بوشهر در سال 1254 ه.ق. توسط نیروی دریایی حکومت هند انگلیس به بهانه منصرف ساختن محمدشاه از ادامه تصرف هرات بود.7

به دنبال این جریان در اواخر ربیع الاول 1254 نیروی دریایی بریتانیا طی یک یورش ناگهانی وارد بوشهر شد. در این زمان تعداد نیروهای نظامی ایران در شهر بوشهر بیش از 50 نفر نبوده، حال آن‌که انگلیسی‌ها با سپاهی ده برابر این تعداد یعنی 500 نفر سرباز مجهز و با کمک یک فروند کشتی جنگی بوشهر را اشغال کردند. مهاجمان انگلیسی ـ هندی ،پس از یک روز زد و خورد کوتاه و کشتن چند سرباز ایرانی، به آسانی و بدون مقاومت چندانی از طرف ایرانیان موفق شدند که بوشهر را به اشغال خود درآورند. خبر اشغال بوشهر توسط نیروهای انگلیسی موجی از تنفر و انزجار در توده‌ی مردم به وجود آورد. مردم بوشهر که از همه جا قطع امید کرده بودند، به مجتهد و روحانی بزرگ شهر پناه بردند. در آن هنگام که مجتهد شهر بوشهر و اطرافش «شیخ حسن آل عصفور» بود. وی از سال 1216 ق. از بحرین به بوشهر مهاجرت کرده بود، رهبری و هدایت دینی و سیاسی مردم بوشهر را بر عهده داشت.8

شیخ حسن آل عصفور به محض شنیدن خبر اشغال بوشهر و حضور نیروهای انگلیسی و هندی در این شهر، علیه بریتانیا اعلام جهاد کرد و چون سربازان ایرانی را شکست خورده یافت، به نیروی مردمی شهر و عشایر اطراف بوشهر روی آورد. وی از باقر خان تنگستانی و حاکم این منطقه، برای مبارزه با ارتش انگلستان استمداد نمود.9

باقر خان تنگستانی یکی از خوانین سر شناس نواحی جنوب کشور بود که به مجرد شنیدن خبر اشغال بوشهر با عده‌ای از افرادش عازم بوشهر شد. در این میان مردم بوشهر نیز به تشویق روحانیون و علمای شهر، گرد هم آمده و سر به شورش گذاردند.10                        

شیخ‌ حسن ‌آل‌ عصفور و شیخ سلمان برادرزاده آن جناب و باقر خان تنگستانی با اهالی بوشهر ازدحام نمودند تمامی سربازها و کنسول را از شهر اخراج نمودند و چندین نفر از طرفین کشته شد.11 این رویارویی سه الی چهار روز به طول انجامید. انگلیسی‌ها که در ماه ربیع الاول به بوشهر یورش آورده بودند، به فاصله‌ی چند روز با خفت از بوشهر اخراج شدند. 12

نیروهای متجاوز انگلیسی نیز پس از آنکه توان رویارویی با مردم بوشهر را در خود ندیدند جهت تجدید قوا دست از اشغال این شهر برداشته و به جزیره خارک عقب نشینی نمودند و اعلام نمودند که سپاه ایران اگر از تخلیه هرات دست برندارد، تمامی سواحل خلیج فارس بلکه مملکت فارس را تصرف خواهم کرد. سرانجام در روز نوزدهم جمادالثانی 1254 ایران شهر هرات را تخلیه نمودند. کشتی‌های انگلیسی نیز که در خلیج فارس و اطراف خارک لنگر انداخته بودند، آن منطقه را تخلیه نمودند و به هندوستان بازگشتند.13

در سال 1266 ه.ق. نواب نصرت‌الدوله که به تازگی حاکم فارس شده بود، شیخ نصرخان را از بوشهر بخواست، چون وارد شیراز شد روانه‌ی تهرانش داشت و حکومت بوشهر و مضافات و دشتستان را به میرزاحسن‌خان نصیرالملک داد. شیخ حسین‌خان عموی شیخ نصرخان از جریان مطلع شد و تصمیم گرفت مقاومت کند اما موفق نشد و با خانواده‌اش سوار بر کشتی شده به بصره رفت.14  شیخ نصرخان دوم در سال1270ه.ق. درگذشت و پس از مرگ او حکومت از دست خانواده آل مذکور منتزع گردید و حکام و فرمانداران از طرف والیان فارس به بوشهر اعزام می‌گردیدند. 15

حکومت دریا بیگی‌ها* در تاریخ سیاسی بوشهر

پس از انقراض حکومت خاندان آل مذکور در بوشهر، از طرف والی فارس افرادی به نام دریابیگی به حکومت بوشهر منصوب شدند.  

پس از احضار شیخ نصرخان از بوشهر به شیراز، از جانب طهماسب میرزا مؤیداالدوله والی فارس، میرزاحسن‌خان نصیرالملک دریابیگی در سال 1266ه.ق.16 به حکومت بوشهر رسید، ولی چند ماه بعد بوشهر عرصه‌ی دومین لشکر کشی دریایی انگلیس به بهانه اشغال هرات توسط ایران گردید.17

میرزا حسن فسایی این موضوع را به تفصل در فارسنامه ناصری آورده که در ذیل خلاصه‌ای از خروج انگلیسی‌ها از بوشهر که در کتاب وی ذکر شده را می‌آوریم: «و چون ماه صفر سال 1273 شهر هرات افغانستان به دست نواب اشرف والا حسام‌السلطنه سلطان مراد میرزا عم نامدار شاهنشاه قاجار گشوده گشت، وکلای دولت بهینه‌ی انگلیس در هر شهری از ممالک محروسه ایران بودند، رنجیده خاطر گشته، بنای خروج از بلاد ایران را گذاشتند. مثل این‌که وزیر مختار آنها از دارالخلافه تهران بیرون رفت و اخبار جهازات جنگی دولت بهینه انگلیس چون به بوشهر رسید، کپتان جونس بالیوز مقیم بوشهر در روز یازدهم ماه ربیع‌الاول این سال نامه‌ای به میرزا حسن‌علی‌خان دریابیگی حاکم بوشهر نگاشت که امروز از دولت خود مأمور خروج از بوشهر هستم و بعضی اثاث منزل خود که بردن آنها صعب است در منزل شما به ودیعه می‌گذارم، دریابیگی مسئول  او را قبول نمود و اشیا بیاورده، تحویل او بدادند و بالیوز روز هفدهم آن ماه به وداع با دریابیگی آمده، مراجعت به منزل خود نمود و بیرق دولت خود را فرود آورده، از بوشهر بیرون رفته، وارد کشتی گشت و از این کار خاطر اهالی بوشهر آشفته و پریشان گردید.»18

ناوگان انگلیس در خلیج فارس به فرماندهی دریادار استاکر19 پس از اشغال بوشهر میرزا حسنعلی‌نصیر‌الملک دریابیگی توسط انگلیس به هند تبعید شد و چند ماه پس از انعقاد معاهده‌ی صلح پاریس در سال 1273 ه.ق. به ایران بر گردانده شد.20

فسایی در کتاب خود در این مورد می‌نویسد: «و هم در سال 1273 ه.ق. میرزاحسنعلی‌‌خان دریابیگی سابق بوشهر که در جنگ انگلیس مأخوذ گشته، اورا از بندر بمبای برده بودند، مرخص گشته، به احترام تمام وارد شیراز گردید.»21

دیگرد دریابیگ‌های بوشهر نیز به قرار زیر می‌باشند:

احمدخان‌عمیدالملک نوایی دریابیگی به عنوان حکمران بوشهر، دشتی و دشتستان 1273‌ ه.ق.

نواب سلیمان میرزا به عنوان حکمران بوشهر، دشتی و دشتستان 1276ه.ق.

عبدالباقی میرزا پسر طهماسب میرزا 1282 ه.ق.

شاهزاده اسداله نایب‌میرزا 1285ه.ق

میرزا حسنعلی‌خان حاجی‌نصیرالملک 1286ه.ق.

عبدالحسین خان پسر خان بابا خان سردار 1292 ه.ق.

حاجی‌میرزا اسماعیل وزیر 1293 ه.ق.

حاج‌محمد باقرخان 1295ه.ق.

میرزا محمد مستوفی 1298ه.ق.

میرزا حسنعلی‌خان حاجی‌نصیرالملک 1299ه.ق.

حاجی محمد مهدی ملک النجار 1304ه.ق.

محمد رضا خان قوام الملک 1312 ه.ق.

احمدخان دریابیگی 1314 ه.ق.

رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی 1317ه.ق.

احمدخان دریابیگی 1323 ه.ق.

علی‌محمدخان موقرالدوله کنگانی 1333 ه.ق. مادر وی از نزدیکان علی‌محمد باب بود و حتی نسبت باب‌گری را نیز به خاندان موقرالدوله داده‌اند که جای تردید دارد. موقرالدوله نخستین کسی بود که در بوشهر به تأسیس اداره‌ی عدلیه پرداخت و شیخ محمد فاضل جهرمی را که مردی حکیم و دانا بود، به ریاست آن گماشت. موقرالدوله میرزاعلی محمدخان، در سال 133 ه.ق. که دولت استعماری انگلیس برای بار سوم به اشغال بوشهر پرداخت، حکمرانی بوشهر را برعهده داشت.22

با آغاز جنگ جهانی اول، انگلستان در سال 1333 ه.ق. برای بار سوم جنوب ایران راپایمال سم ستوران خود کرده که این بار هم منجر به قیام تنگستانی‌ها و سایر مردم جنوب ایران بر علیه انگلیس شد.23

در این زمان حکمران بنادر در جنوب (منطقه بوشهر) میرزا علی محمد خان موقرالدوله شیرازی بود.24 در این هنگام دولت انگلیس به قوای خود که در بوشهر مستقر بودند، فرمان داد تا فوراً بوشهر را کامل تصرف کرده و حکومت آنجا را به دست گیرند.25

انگلیسی‌‌ها پس ازتصرف بوشهر موقرالدوله حاکم بوشهر که در این‌زمان حکومت بوشهر را در دست داشت، دستگیر و به هندوستان تبعید نمودند و احمدخان دریابیگی مجدداًً حکومت بوشهر را در دست گرفت. وی در جریان جنگ مبارزان جنوب با متجاوزان انگلیسی ظاهراً جانب انگلیسی‌ها را داشت، اما باطناً از قیام تنگستانی‌هاخوشنود بود.26

حضور ناوگان انگلیس در خلیج فارس و تسلط بر سرنوشت امت اسلام در این پهنه نیلگون علماء نجف از جمله آیت ا... شیخ الشریعه اصفهانی و سید مصطفی کاشانی و مجتهدین بوشهر همچون مرحوم   آیت‌الله‌ سید عبدا‌لله بلادی، سید مرتضی علم الهدی اهرمی و شیخ محمد حسین برازجانی را بر آن داشت تا علیه دشمن اعلام جهاد کنند. تنگستانی‌ها نیز به فرماندهی سردار رشید شهید رئیسعلی دلواری، به ندای علماء اسلام لبیک گفته و تفنگ دست گرفتند. دو ماه قبل از اشغال بوشهر ماژور (سرگرد) کاکس نماینده سیاسی نظامی انگلیس در بوشهر نامه‌ای به شیخ محمدحسین برازجانی نوشته بود تا شاید بتواند با تهدید و تطمیع او را با خود همراه و هماهنگ سازد، که البته با جواب سخت ودندان شکنی روبرو شده بود. این پاسخ دلیرانه رئیسعلی را خوشحال نموده بود. لذا رئیسعلی نیز طی نامه به تاریخ 11 جمادی الاولی 1333 ضمن تقدیر از شیخ تصمیم خود را مبنی بر مبارزه ی جدی با قوای انگلیس آشکار کرده بود.27

از ابتدای درگیری مسلحانه، مجاهدان تنگستانی با قوای اشغالگر انگلیسی تا خاتمه مقاومت متجاوز از یکصدو پنجاه بار نیرو های انگلیسی مورد تهاجم و تعرض مجاهدان تنگستانی و دشتستانی قرار گرفتند که مهمترین این جنگ‌ها یکی جنگ کوه‌گزی می‌باشد. این جنگ در شوال 1333ه.ق. اتفاق افتاد، شیخ‌عبدالحسین چاهکوتاهی پسر شیخ حسین چاهکوتاهی که از دلاوران جنگ بود، کشته شد.

از دیگر جنگ‌های مهم این دوران جنگ دلوار است. که در طی جنگ انگلیسی‌ها همراه پنج هزار سرباز هندی و انگلیسی به اسامی«جنو»، «اودین»، «لاورنس» و «اسپکل» برای سرکوبی مجاهدان دلواری و تنگستانی به سرپرستی رئیسعلی دلواری به دلوار حمله‌ور شدند که نهایتاً انگلیسی‌ها با شکست و با دادن پانصد و پنجاه کشته که دویست و چهل تن آن انگلیسی و بقیه هندی بودند، از دلوار عقب‌نشینی کردند.

انگلیس که در عرصه‌ی جنگ و درگیری با مجاهدین جنوب به تنگ آمده بود، سعی کرد تا با ترفند و حیله از طریق جاسوسان خود و با دست افراد ضعیف وطن‌فروش تطمیع شده، رئیسعلی دلواری و سایر پیشروان این قیام را از پشت هدف گلوله قرار دهد. با این توضیح که رئیسعلی دلواری در جنگ تنگک به دست خائن و وطن‌فروشی به نام غلامحسین تنگکی در ماه ذیقعده 1333 ه.ق./1915 م. به شهادت رسید. 28

آخرین دریابیگی بوشهر یعنی احمدخان، سرانجام در 1339 ه.ق. در خرمشهر وفات نمود.29 بدین ترتیب حکومت دریابیگی‌ها با سقوط قاجاری نیز به پایان رسید.



1 – محمد حسن نبوی: سالنامه‌ی فرهنگ کل بنادر و جزایر خلیج فارس، بوشهر، 1343، ص17.

2- رضا دشتی: تاریخ اقتصادی – اجتماعی بوشهر در دوره قاجاریه با تکیه بر نقش تجار و تجارت، تهران، پازینه، چاپ اول، 1380، ص66-65.

3 – میرزا حسین فسایی: فارسنامه ناصری، جلد1، تصحیح و تحشیه منصور رستگار فسایی، تهران، امیرکبیر، 1367چاپ اول، ،ص 747.

4 – عبدالرضا هوشنگ مهدوی: تاریخ روابط خارجی ایران، تهران، امیرکبیر، چاپ چهارم، 1369، ص 293.

5 – ،میرزا حسین فسایی: پیشین، جلد 1، ص747.

6 – رضا دشتی: پیشین، ص66.

7 – مهدی فتوت: رویارویی باقرخان تنگستانی با لشکرکشی‌های انگلیس به بوشهر، بوشهر، انتشارات بوشهر، چاپ اول، 1383، ص80.            .

8 – رضا دشتی: پیشین، ص70.

9 – میرزا حسین فسایی: پیشین، جلد 1، ص776.

10 – رضا دشتی: پیشین، ص71.

11 – ایرج افشارسیستانی: نگاهی به بوشهر، جلد دوم، تهران، مؤسسه‌ی انتشاراتی و آموزشی نسل دانش، 1369چاپ اول:، ص198.

12 - رضا دشتی: پیشین ص71.

13 - میرزا حسین فسایی: پیشین، جلد 1، ص776.

14 – همان، ص794.

15 – رضا دشتی: پیشین ص66.

* دریابیگی مرکب از کلمه دریا و بیگی به معنی رئیس، حاکم، فرمانده دریا می‌باشد. در قدیم به حکام بوشهر و بندر عباس دریابیگی می‌گفتند.مقام جدیدی که به حکمرانی بوشهرتعین می‌گردید، عنوان دریابیگی (امیرالبحری) نام داشت. ظاهراً دارنده‌ی این عنوان هم فرمانده نیروی دریایی بود و هم حکمران بوشهر بود و حموت ایشان تا سیستان ادامه می‌یافت.

16 - میرزا حسین فسایی: پیشین، جلد 1،  ص794.

17 – مهدی فتوت: پیشین، ص 81-80.

18 – میرزا حسین فسایی: پیشین، جلد 1، ص809-808.

19- stalker

20– عبدالرضا هوشنگ مهدوی، پیشین، ص274.

21 - مهدی فتوت: پیشین، ص 81.

22 – میرزا حسین فسایی: پیشین، جلد 1، ص818.

23 – سید جعفر حمیدی: فرهنگ‌نامه بوشهر، تهران، وزارت فرهنک و ارشاد اسلامی؛ سازمان چاپ و انتشارات، چاپ اول،1380، ص307.

24 – رضا دشتی: پیشین، ص73.

25 – ایرج افشارسیستانی: پیشین، ص197.

26 – همان، ص199.

27– سیدجعفر حمیدی: بوشهر در مطبوعات عصر قاجار، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، چاپ اول، 1387، ص247.

28 -  سید علی موسوی‌نژاد: « عصر رئیسعلی دلواری در تاریخ مبارزات مردم ایران علیه استعمار»، مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت هشتادمین سال شهادت رئیسعلی دلواری، تألیف اعضا هیئت علمی کنگره ، ناشر کنگره بزرگداشت، بوشهر، چاپ اول، 1373، ص75.

29 – رضا دشتی، پیشین، ص73.

30 - سید جعفر حمیدی: فرهنگ‌نامه بوشهر، ص307-306.